ฎีกา พณ.50/2566: มติเรียกประชุมวิสามัญต้องมีการประชุมคณะกรรมการก่อน — ส่งหนังสือโหวตทางจดหมายไม่เพียงพอ

ภาพรวมคดีและข้อเท็จจริง

คดีนี้เป็นคดีสำคัญที่ศาลฎีกาแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจวินิจฉัยประเด็น "วิธีการลงมติของคณะกรรมการบริษัทเพื่อเรียกประชุมวิสามัญผู้ถือหุ้น" — โดยเฉพาะคำถามที่ว่า กรรมการสามารถลงมติผ่านหนังสือโต้ตอบโดยไม่ต้องนัดประชุมจริงๆ ได้หรือไม่

ข้อเท็จจริงสรุปได้ว่า บริษัท จ. มีกรรมการ ๓ คน ถือหุ้นในสัดส่วน ๒๕,๐๐๐ หุ้น (ผู้ร้อง), ๒๔,๙๙๙ หุ้น (ผู้คัดค้านที่ ๑) และ ๑ หุ้น (ผู้คัดค้านที่ ๒) รวม ๕๐,๐๐๐ หุ้น เมื่อผู้คัดค้านที่ ๑ ต้องการเรียกประชุมวิสามัญเพื่อถอดถอนผู้ร้องออกจากการเป็นกรรมการ จึงใช้วิธีส่งหนังสือให้กรรมการแต่ละคนทำเครื่องหมาย "เห็นชอบ" หรือ "ไม่เห็นชอบ" แล้วส่งกลับมาภายในวันที่กำหนด แทนที่จะนัดประชุมกรรมการจริงๆ

ประเด็นกฎหมายที่ศาลต้องวินิจฉัย

ประเด็นหลักในคดีนี้คือ มติของคณะกรรมการที่ "ลงมติ" ผ่านการส่งหนังสือตอบกลับ — โดยไม่มีการนัดประชุมและปรึกษาหารือร่วมกัน — ถือเป็นมติที่ชอบด้วย ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง หรือไม่

บทบัญญัติที่เป็นหัวใจของคดีคือมาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง ซึ่งกำหนดว่า

"กรรมการจะเรียกประชุมวิสามัญเมื่อใดก็ได้สุดแต่จะเห็นสมควร"
— ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง

คำว่า "กรรมการ" ในมาตรานี้ศาลวินิจฉัยว่าหมายถึง คณะกรรมการ ไม่ใช่กรรมการคนใดคนหนึ่ง และการที่คณะกรรมการจะเรียกประชุมวิสามัญได้นั้น ต้องผ่านกระบวนการ ๒ ขั้นตอน คือ (๑) นัดประชุมคณะกรรมการก่อน และ (๒) ลงมติด้วยเสียงข้างมากตามมาตรา ๑๑๖๑

เหตุผลของศาลฎีกา: ทำไมการส่งหนังสือโหวตจึงไม่เพียงพอ

ศาลฎีกาอธิบายหลักการไว้อย่างชัดเจนว่า แม้กฎหมายและข้อบังคับของบริษัทไม่ได้กำหนด รูปแบบ ของการประชุมคณะกรรมการไว้ แต่ความหมายของคำว่า "การประชุม" ย่อมนำมาซึ่งข้อสรุปว่า

ดังนั้น กระบวนการที่ผู้คัดค้านที่ ๑ ใช้ — คือส่งหนังสือให้กรรมการแต่ละคนทำเครื่องหมายเห็นชอบ/ไม่เห็นชอบแล้วส่งกลับ — ขาดองค์ประกอบสำคัญสองประการ ได้แก่

ประการแรก ไม่มีการ นัดเรียกประชุมคณะกรรมการ เพื่อลงมติโดยเฉพาะสำหรับเรื่องนี้ เพราะหนังสือดังกล่าวเพียงแค่ขอให้กรรมการแต่ละคน "โหวต" เป็นรายบุคคลและส่งกลับ ไม่ใช่การนัดมาพบกันหรือพูดคุยกัน ประการที่สอง ไม่มีการ ปรึกษาหารือและแลกเปลี่ยนความเห็น ซึ่งเป็นสาระสำคัญของการประชุม เพราะการ "ประชุม" ในความหมายของกฎหมายต้องให้กรรมการมีโอกาสรับรู้ข้อมูล ซักถาม และโต้แย้งกันก่อนลงมติ

ข้อต่อสู้ของผู้คัดค้าน และที่ศาลไม่รับฟัง

ผู้คัดค้านทั้งสองอ้างว่า วันที่ ๒๓ มกราคม ๒๕๖๓ เป็น "วันนัดประชุมประจำเดือน" ที่บริษัทกำหนดไว้ว่าจะประชุมทุกวันที่ ๒๓ ของเดือน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน ๒๕๖๒ ดังนั้นจึงถือว่าได้มีการประชุมคณะกรรมการโดยชอบแล้ว

ศาลฎีกาไม่รับฟังข้อต่อสู้นี้ด้วยเหตุผลสองข้อ คือ หนึ่ง ประกาศนัดประชุมทุกวันที่ ๒๓ เป็นเพียง ประมาณการ เพราะยังอาจมีการเลื่อนหรืองดได้ และสอง การประชุมประจำเดือนเป็นการประชุมเพื่อ บริหารงานทั่วไป ของบริษัท ไม่อาจหมายความรวมถึงการประชุมเพื่อมีมติเรียกประชุมวิสามัญผู้ถือหุ้นตามมาตรา ๑๑๗๒ วรรคหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องเฉพาะที่ต้องมีการนัดเรียกประชุมและระบุวาระให้ชัดเจน

ผลของคดีและผลทางกฎหมายที่ตามมา

เมื่อมติคณะกรรมการที่ให้เรียกประชุมวิสามัญ ครั้งที่ ๑/๒๕๖๓ ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าความไม่ชอบนี้ "ลุกลาม" ไปสู่ทุกขั้นตอนที่ตามมา ดังนี้

ศาลอุทธรณ์ภาค ๑ พิพากษากลับให้เพิกถอนการประชุมวิสามัญดังกล่าว และศาลฎีกาเห็นพ้องกับคำพิพากษาของศาลอุทธรณ์ภาค ๑ จึงพิพากษายืน ฎีกาของผู้คัดค้านทั้งสองฟังไม่ขึ้น

บทเรียนสำหรับกรรมการและผู้ถือหุ้นในทางปฏิบัติ

คำพิพากษานี้ให้บทเรียนที่ชัดเจนสำหรับการบริหารบริษัทจำกัด โดยเฉพาะในกรณีที่ผู้ถือหุ้นมีความขัดแย้งกัน การดำเนินขั้นตอนให้ถูกต้องตามกฎหมายจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง

กรณีกรรมการฝ่ายหนึ่งไม่ยอมเข้าร่วมประชุม

ปัญหาในคดีนี้เกิดขึ้นเพราะผู้คัดค้านที่ ๑ เลือกใช้หนังสือโหวตแทนการนัดประชุมจริงๆ ซึ่งอาจเป็นเพราะคาดว่าผู้ร้องจะไม่เข้าร่วมประชุมหรือจะโหวตคัดค้าน ในทางกฎหมาย หากกรรมการฝ่ายหนึ่งได้รับหนังสือนัดประชุมโดยชอบแต่ ไม่เข้าร่วมประชุม กรรมการที่เหลือซึ่งมีเสียงข้างมากยังสามารถประชุมและมีมติได้ตามกฎหมาย เพราะองค์ประชุมไม่จำเป็นต้องครบทุกคน — แต่ต้องเป็นการ "ประชุม" จริงๆ ไม่ใช่การโหวตทางจดหมาย

สิทธิผู้ถือหุ้นในการร้องขอเพิกถอนมติ: มาตรา ๑๑๙๕

ในคดีนี้ผู้ร้องใช้สิทธิตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๑๙๕ ยื่นคำร้องขอให้ศาลเพิกถอนมติที่ประชุม ซึ่งกำหนดว่าผู้ถือหุ้นที่ไม่ได้รับการแจ้งนัดประชุมโดยชอบ หรือมติที่ฝ่าฝืนกฎหมายหรือข้อบังคับบริษัท สามารถร้องขอต่อศาลภายใน ๑ เดือนนับแต่วันที่ประชุมหรือวันที่ตนได้รับทราบมติ

สิทธินี้สำคัญอย่างยิ่งสำหรับผู้ถือหุ้นที่ถูกเอาเปรียบหรือถูกดำเนินการโดยไม่ชอบ เพราะหากไม่ยื่นคำร้องภายในกำหนดเวลา มติที่ไม่ชอบอาจกลายเป็นผลผูกพันได้ตามกฎหมาย

เมื่อไรควรขอคำปรึกษาทางกฎหมาย

เอกสยาม ชัยศร ที่ปรึกษากฎหมายที่มีความเชี่ยวชาญด้านกฎหมายองค์กรธุรกิจและประสบการณ์จากการบริหารองค์กรธุรกิจจริง พร้อมให้คำปรึกษาทั้งในแง่การวางขั้นตอนที่ถูกต้องตามกฎหมายก่อนดำเนินการ และการปกป้องสิทธิของผู้ถือหุ้นเมื่อเกิดข้อพิพาท